Aynadaki kim?
Aynada kendini tanıma testi olarak bilinir bu.
Bazılarında kırmızı leke kullanılır, kendi yüzün olduğunu
anlarsan geçersin.
Çocuklar 18 ay civarında testi geçmeye başlar
ve bu gelişimlerinde büyük bir dönüm noktasını işaret eder.
Selam.
Bu ayna çalışmaları çok ilginçtir, çok sezgisel bir düzeyde
aynayla ilişki kurarız.
Aynaya bakıp kendinizi tanımanın
öz farkındalıkla ilgisi vardır.
Kendini tanıyabilen tek canlı insan değildir.
Ayna testini ilk geçenler şempanzelerdi.
Diğerleri de onları takip etti.
Yunuslar,
filler,
hatta saksağanlar.
Yakın zamanda balık araştırması yapıldı.
Bu araştırmayı %100 desteklemiyorum.
Balığın testi geçmesi
tartışmalıydı.
Testin başka şaşırtıcı sonuçları da var.
Akıllı hayvanlar olarak bilinmelerine rağmen bazı maymunlar
testi geçemiyorlar.
Köpek sahibiyseniz, köpeğinizin kendi yansımasına
tepki verdiğini fark etmişsinizdir.
Hayvan zekâsıyla ilgili son 20-30 yılda yapılan araştırmalar
bazen kafa karıştırıcı oldu.
Fakat dünyadaki yerimizle ilgili bize derin bir anlayış kazandırdı.
İnsan aklıyla ilgili anlayışımızı nereden geldiğimizle
ve soyumuzla daha iyi bağlantılandırmak için
hayvanları daha iyi tanımalıyız.
Diğer hayvanlar nasıl düşünüyor peki?
Hayvan zihnini araştırmak,
insan olmanın ne demek olduğunu anlamada nasıl fayda sağlıyor?
NETFLIX ORİJİNAL BELGESEL DİZİSİ
Papağan çok akıllı bir kuştur.
Kelimeleri telaffuz edebilir.
Tabii kelimelerin anlamını bilemez.
Ben bir atım, deney faresi değilim.
Neredeyse herkes hayvanları izlemeyi sever,
içgüdüleri ve zekâları çok şaşırtıcı olabilir.
Tüm insanlığın ömrü, dünyamızın uzun tarihinde
sadece kısacık bir andır.
Pek çok önemli değişkeni kontrol edebilmenin yanı sıra
deneklerimiz, ihtiyacımız olan her anda bizim için hazırdır.
HAYVAN ZEKÂSI
O küçük aklından neler geçtiğini düşünüyorum.
Hep etrafa bakıyor.
Sürekli düşünüyor.
Çok zekidir.
Bir düzine kelime veya ifadeyi öğrendi bile.
Bir sürü fikri var ve ne istediğini biliyor.
Elliot'un egosunu zedelemek çok kolaydır.
Ne zaman başka tavşanlarla karşılaşsa, "Aman Tanrım,
kendini hepsinden üstün görüyor." deriz.
Bunu söylemek istemezdim ama çok aksi olabiliyor.
Kedi, köpek veya başka hayvanları olanlar sıklıkla şöyle düşünmüştür:
"Ne düşünüyorlar? Beni seviyor mu acaba?
Bunu anlamış mıdır?"
Başka bir hayvanın aklından geçenleri merak etmek çok insani bir şey.
Onlara soramıyoruz.
Hayvanların birbiriyle iletişim yöntemleri olduğu çok açık.
Arılar dans ederek iletişim kuruyor.
Balinalar şarkı söylüyor.
Şempanzeler el kol hareketi yapıyor ve çığlık atıyor.
Ancak insanların kullanabileceği binlerce kelime var
ve bunlar yan yana geldiklerinde sonsuz sayıda fikri aktarabiliyorlar.
Hayvanların insan diliyle iletişim kurup kuramayacağına bakmak,
hayvan zekâsı araştırmalarının ilk çabalarından biriydi.
Bu, 40'ların sonunda Viki adında bir şempanzeyle yapılan
ilk deneylerden biriydi.
Kimim ben?
Baba mı?
Pek iyi gitmediğini görüyorsunuz.
Şempanzelerin ses tellerinin konuşmaya uygun olmadığı ortaya çıktı.
Fakat 1966'da bir psikolog çift başka bir fikir ortaya attı.
Washoe adında, yabanda doğmuş bir şempanzeyi evlerine götürdüler.
İnsan gibi yetiştirdiler ve Amerikan işaret dilini öğretmeye çalıştılar.
Sonuçta Washoe 150 işareti öğrendi. Kelimelerden bazıları şunlardı.
Diş fırçası.
Sarılmak.
Aç.
Dışarı.
Dilbilimciler, dili sembolik iletişim olarak tanımlamıştır.
Sonra Washoe geldi ve o da sembolik iletişim kuruyordu.
Belirli şeyleri ifade etmek için el hareketleri kullanıyordu.
Kamuoyunda ses getiren başka maymun araştırmaları da yapıldı.
İnsan aklının ve iletişim becerimizin o kadar da eşsiz olmadığı ortaya çıktı.
Soru şuydu: bu maymunlar gerçekten dili mi kullanıyordu?
Esaslı bir soruydu bu.
19. yüzyılın sonlarına kadar, çoğu Batı kültüründe insan aklının
hayvanlarla hiçbir ilgisi olmadığı düşünülürdü.
Budizm gibi bazı Doğu dinlerinde ise durum farklıydı.
Orada evrenin tasavvuru şuna benziyordu.
İnsanlar ve hayvanlar, aynı yaradılışı paylaşıyordu.
Yeniden doğumla ilişkileniyorlardı.
Fakat Hristiyan dünya görüşü şuna benziyordu.
İnsanların ruhu olduğu için daha üstün nitelikliydiler.
Hayvanlarsa alt kademedeydi.
Memeliler var ve sonra solucanlara, yumuşakçalara doğru inerek devam ediyor.
Ve elbette Tanrı'ya en yakın olanlar insanlardı.
İnsanların hemen üzerinde melekler ve Tanrı vardı.
Fakat Charles Darwin, defterindeki ilk hayat ağacı çiziminde
bu görüşü tümden değiştirdi.
Ufak görünebilir ama evrim teorisiyle tüm o dünya görüşünü alt üst etti.
Türlerin Kökeni'nde Darwin'in çok iyi başardığı şeylerden biri de
basamak değil de ağaç şeklinde, alternatif bir resim sunmasıdır.
Tüm hayvanlar, daha ilkel yaşam biçimlerinden evrilmiştir
ve tüm canlılar uzaktan da olsa, birbiriyle ilişkilidir.
Homo sapiens de buradadır.
İşte biz.
Darwin, zekânın da bu ağaçta yer alması gerektiğini söyledi.
"İnsan ve ileri düzeydeki hayvanların zekâsı arasındaki fark
her ne kadar büyük olsa da, nitel değil nicel bir farktır."
Fakat zekâ, bilimsel açıdan araştırılması zor bir konudur.
20. yüzyılın büyük bir kısmında ana akım psikoloji yaklaşımları,
davranışları ölçmüştür.
Bu düşünce ekolüne davranışçılık deniyordu.
Davranışçılık bir tür din haline geldi.
İlk başlarda amaçları gayet güzeldi.
Duygular, düşünceler gibi içsel durumlardan uzaklaşalım
ve davranışa bakalım dediler.
Fakat davranışçılık daha da ileri gidip
zekânın bir önemi olmadığını iddia etti.
Her türlü zekâ belirtisi, ödül ve ceza sisteminden
geçerek öğreniliyordu.
Maymunların dili öğrenmesini açıklayan yaklaşımlardan biri buydu.
Psikolog B.F. Skinner davranışçılığın önde gelen isimlerindendi.
Çalışmalarına hem alkış tutuldu, hem de saldırıldı
çünkü başkalarının davranışlarını şekillendirip kontrol etmeyi ele alıyordu.
Skinner, hayvanların dürtüsel tepki veren makineler olduğunu düşündü.
Doğru ödül ve cezalarla her şeyin öğretilebileceğine inandı.
Güvercinlere okuma öğretmek gibi.
Yiyecekle ödüllendirilerek, her bir harfe farklı tepki vermeyi öğrendi.
Veya pinpon oynamayı.
Veya II. Dünya Savaşı füzesi atmayı. İşe yaramıştı ama hiç kullanılmadı.
Skinner, daha gelişmiş olmamıza rağmen
insanlar da bu şekilde öğreniyor, diye düşündü.
1977'deki bir röportajında, insan ve hayvan zekâsının
yalnızca koşullandırmadan ibaret olduğunu söyledi.
Elbette insan davranışı hayvan davranışından
fevkalade farklı ve çok daha karmaşık
ama temel prensipler açısından pek fark yok.
Fakat dilbilimci Noam Chomsky Skinner'a katılmıyordu.
Aynı yıl yaptığı bir röportajda, Chomsky insanların dil kazanımı için
şartlanmaya gereksinim duymadığını iddia etti.
Konuşmak için yaratılmışız ve bu, küçük yaştan itibaren görülebilir.
Çoğu ebeveyn, çocuklarına hiçbir sistematik eğitim uygulamaz
ama çocuklar yine de öğrenir.
Bir bakıma, dilin öğrenilen bir şey olmadığını bile söylememiz mümkün.
Hayvanların da farklı şeyler için yaratıldığını düşünüyordu.
Washoe gibi maymunlar nasıl dil öğrendi diye sorulduğunda,
"İnsanlar yaklaşık dokuz metre uçabiliyor. Olimpiyatlarda yapıyorlar.
Buna uçmak denir mi?
Soru çok anlamsız." demişti.
Washoe'dan sonra, araştırmacılar başka bir şempanzeye işaret dili öğretti.
Nim Chimpsky'ye.
Daha önceki maymun dil araştırmalarının kayıtlarını incelediler
ve şempanzelerin kelimeleri tek tek taklit edebildiği sonucuna vardılar.
Ancak insanlar gibi doğaçlama cümlelerle konuşamıyor
veya gramer kullanamıyorlardı.
Sonuçta Nim Chimpsky'nin en uzun cümlesi şu 16 kelimeydi:
"Bana portakal ver ver yemek portakal ben portakal yemek sen bana ver
sen bana portakal ver."
Davranışçılık popülaritesini yitirdi.
Bir dili olduklarına artık o kadar da inanmasak da
maymunların düşündüğümüzden fazlasını yapabileceğini göstererek
hayvanlardaki bilişe dair yepyeni bir alan açtılar.
Bugün, Darwin sayesinde bilim insanları insan zekâsının erken primatlardan
bugüne kadarki süreçte ilk sıçrayışını yedi milyon yıl önce
ve diğerini de 200 bin yıl önce yaptığına inanıyor.
İşte homo sapiens o noktada ortaya çıkıyor.
Evrimsel açıdan göz açıp kapayacak kadar bir sürede,
insanların beyni büyüdü; karmaşık diller, kültürler, teknolojiler
ve medeniyetler geliştirdiler; dünyanın her tarafına yayıldılar.
İnsan beyninin sıra dışı olmasına dair teorilerden biri,
daha çok nöronu olmasıdır.
İnsan beyninde kabaca 100 milyar nöron vardır.
Şempanzelerden üç kat,
farelerden ise bin kat daha fazla demektir bu.
Fakat yakın zamanda yapılan bir araştırmada
fillerin neredeyse 260 milyar nörona sahip olduğu ortaya çıktı.
Yani bizden neredeyse üç kat fazla.
Bilim insanları bizdeki nöron tipinin özel olup olmadığını da anlamaya çalıştı.
Özel görünmüyorlar.
Öyle ki, eğer insan beyni slaytına veya fare beyni slaytına baksanız
ve bir nörobilimciye o slayttan bir nöron gösterseniz
insan beyninden mi, yoksa fare beyninden mi alındığını
söylemekte çok zorlanır.
Fakat tüm nöronların işlevi aynı değildir.
İnsan beyninde bazı özel nöronlar başkalarının davranışlarından
öğrendiklerimizle etkin hâle gelir.
Bunlara "ayna nöronlar" diyoruz.
Bilim insanları, diğer primatlarda da benzer nöronlar olduğunu buldu.
Bir araştırma, bataklık serçesinde de ayna nöron olduğunu ortaya koydu.
Diğer kuşların şarkılarını taklit ettiklerinde aktif hâle geliyordu.
Yani özel insan nöronunu henüz bulamadık.
100 milyar nöron olduğu için araştırılacak çok şey var.
HAYVAN BEYİN GÖVDE ORANLARI
Beyin ve gövde oranlarının standart hesaplamasında
insanlar en tepede yer alıyor.
Zeki olarak algıladığımız diğer hayvanlar da üst sıralarda.
Büyük beyinli hayvanların yaşam süreleri daha uzun olmaya meyilli.
Dolayısıyla diğer hayvanların zekâsını düşünürken
insanlarda çok gurur duyduğumuz bilişsel kapasitelere
odaklanmaya meyilliyiz.
Örneğin sosyal açıdan zeki olmak. Çünkü karmaşık sosyal yapılarda
yaşama becerisini geliştirdik.
Fakat şempanzeler de bunu daha küçük ölçekte başarıyor
ve bu, başkalarının duygularıyla ilgili
dikkatli yargılara varacak bir zekâ gerektiriyor.
Bir başkasının davranışını tahmin edebilir miyim?
Bu bireye meydan okuyabilir miyim? Yaparsam destek görür müyüm?
Kavgalardan sonra nasıl ve kiminle uzlaşırım?
Sıklıkla karmaşık kararlar almaları gerekiyor.
Araştırmacılar, şempanzelerde esneme bulaşıcı olduğu için
empati kurabildiklerini düşünüyor.
2009'da yapılan bir araştırma, çizgi filmdeki bir şempanze esnediğinde
şempanzelerin de esnediğini ortaya koydu.
Problem çözmede araç kullandığımız için eşsiz olduğumuza inanıyorduk.
Önümüze çıkacağını tahmin etmediğimiz sorunlarla karşılaşıyoruzz.
Çünkü kâinat biraz rastlantısaldır, kestirilmesi zordur.
Bence zekâ tanımlarından biri de, bir hayvanın
önüne çıkan bir sorunu, istediği hedefe ulaşmak için
çözüp çözemeyeceği.
Fakat 60'larda Jane Goodall, şempanzelerde araç kullanımının
yaygın olduğunu keşfetti.
Sonra araştırmacılar ilginç bir şey keşfettiler.
Kuşlar da bunu yapabiliyordu.
Mesela Yeni Kaledonya kargaları araç kullanmada çok iyidirler.
Artık bunu biliyoruz.
Araç bile yapabiliyorlar, düzeltiyorlar, bir dizi araç yapma becerisine sahipler.
Diğer hayvanlar sorunlarla karşılaştıkça çözüm üretiyor olabilirler
ama biz insanlar, hatıralarımızdan ders alıp
geleceğe yönelik plan yapabildiğimiz için özel olduğumuzu düşünüyoruz.
Hayvanların anda mahkûm olduklarını sanırdık.
Biz insanlar farklıyız çünkü belirli olaylarla ilgili
geçmişe dönük düşünebiliyoruz.
İleriyi düşünebiliyoruz, ertesi güne veya çok daha sonraya plan yapabiliyoruz.
Bu da bizi farklı kılıyor.
Karga ailesinin başka bir üyesi olan Amerikan göknarkargası üzerinde
yapılan araştırma, sonbaharda 6 bin noktaya 30 bin tohum sakladıklarını
ve aylar sonra, bahar geldiğinde tekrar bulduklarını ortaya koydu.
Arabamı nereye park ettiğimi bile bilmiyorum.
Yani bu kuşların yaptıkları bence çok etkileyici.
Ama insanlar sadece kendi geleceği için plan yapmıyor.
Kendi türümüzün geleceği için de plan yapıyoruz.
Okullar, kütüphaneler, müzeler kuruyoruz.
Kültürümüz var.
Kültür, çocuklarımız için ortaklaşa sorumluluk fikridir.
Bence bu model, hayvanların çocuklarına bakma biçimlerinde
temel bir seviyede görülebilir.
Fildişi Sahili'nde genetik olarak ilişkili üç şempanze grubuyla ilgili bir araştırma,
her bir grubun aynı Afrika cevizini açmak için
farklı bir araç kullandığını ortaya koydu.
Her bir grubun, çocuklarına farklı şekillerde öğrettiğinin kanıtı.
Balinaların da kültürü vardır.
Bu, kambur balinalar arasında popüler olan bir şarkı.
2009'da sadece bu balina grubu bu şarkıyı söylüyordu.
2010'da müşterek bir beslenme noktasında başka bir balina grubuna rastladılar
ve diğer gruplardan biri, kendi şarkılarını bıraktı
ve bu yeni şarkıyı söyleyerek evlerine döndüler.
Buna kültürel devrim diyorlar.
Bu tür keşifler, zekânın nasıl geliştiğine dair
anlayışımızı bozdu.
Kuşlar ve balinalar, insanlara diğer primatlar kadar yakın türler değil.
İkisi de memeli olan balinalarla insanlar,
yaklaşık 100 milyon yıl önce ortak bir ataya sahiplerdi.
Karga familyasıyla son ortak atamız ise
300 milyon yıl önceye, dinozorlardan önceki zamana dayanıyor.
Aynı yetenekler noktasında birleşmemizin nedeni
yakın akraba olmamız değil,
benzer sorunlarla karşılaşmamız
ve benzer bilişsel yapılar geliştirmemiz.
Hayvanlar aleminde, fiziksel özelliklerde de böyle oldu.
İlgisi olmayan türler, birbirinden bağımsız olarak
ihtiyaçlarına uygun özellikler geliştirdiler:
kanatlar, sırt yüzgeçleri ve zehir salgılama gibi.
Zihinde de aynı şey gerçekleşti.
Bu yüzden, evrim ağacının her noktasındaki tüm hayvanların
öz farkındalığa sahip olma ihtimali var.
Ancak balıkların var mı, söylemesi zor.
Kırmızı lekeyi kazımaya çalışmasının nedeni
araştırmacıların pullarına mürekkep değdirdiğini hissetmesi olabilir,
kendini tanıması değil.
Ayna testinin başka sınırlamaları da var.
Sorunun bir parçası, size sunduğum testin gayet görsel bir test olması
ve çoğu hayvan görme becerisini, insanların başka bir hisseden insanı
tanımak üzere kullandığı gibi kullanmıyor olabilir.
Hayvanların zihnini araştırırken yaptığımız temel bir hatayı vurguluyor bu.
Bir bakıma, testlerimizin çoğu bir ayna gibiydi.
İnsanın dünya algısına dayanarak, insana özgü ölçütler kullanıyor
ve insani nitelikler arıyorduk.
Burada, bir insana kıyasla bir köpeğin görme biçimi görülüyor.
Köpekler kırmızı-yeşil renk körüdür
ve görme becerileri insana kıyasla dört ila sekiz kat daha az keskindir.
Fakat onlar kendi dünyalarında koku duyularıyla yön bulurlar,
ve bu duyuları insana kıyasla 10.000 kat daha güçlüdür.
Bir araştırmacı, köpeklerin kendi kokularını karışık kokulardan
ayırt edip edemeyeceğini görmek üzere idrar dolu tenekelerle bir test hazırladı.
Karışık kokuların olduğu tenekelerde daha çok oyalandılar
ve böylece köpeklerde öz farkındalık olabileceği fakat görüş yerine kokuyu
kullandıkları ortaya konmuş oldu.
Bu da, 2011'de araştırmacıların yaptığı bir testte
pek çok açıdan zeki bir hayvan olan fillerin
ulaşamadıkları bir yiyeceğe bir çubuk yardımıyla ulaşmaya çalışırken
neden başarısız olduğunu açıklayabilir.
Fili anlamak için,
fillerin köpeklerden 100 kat daha iyi koku alabildiğini anlamak lazım mesela.
Fakat sonra araştırmacılar testi değiştirdi.
Çubuk koymak yerine, bir kutu ve bir tekerlek bıraktılar.
Fillerin yiyeceğe ulaşmak için bunların üzerine çıkıp çıkmayacağını
görmek istediler. Filler testi geçti.
Sanıyoruz ki bunun nedeni şu: Filler için
bir çubuğu almak
koku alma organını kapatmak demek.
O yüzden hem fili anlamak, hem de hortumunun
eller gibi işlev görmediğini anlamak gerek. Farklı fonksiyonları var.
Her hayvan dünyaya farklı bakıyor
ve hepsinin algısal kapasitesi farklı.
Bazı hayvanlar bizim görmediğimiz şeyleri görüyor, duymadıklarımızı duyuyor.
Örneğin, yarasalar çevresindekileri ekolokasyon yoluyla hissetme becerisi
geliştirmiş bir tür.
Yani insan kulağıyla çoğunlukla duyulamayacak tizlikteki seslerinin
yakındaki nesnelere çarpıp yansımasıyla yön buluyorlar.
Somonlarsa, dünyanın manyetik alanını bir pusula gibi kullanıp
okyanuslarda kilometrelerce yol alıyor
ve üreme alanlarına dönüyorlar.
Bunları yapamamamız bizleri bir yarasadan veya somondan
daha aptal gösterebilir.
Hayvanların ustaca ve zekice yaptığı pek çok şeyi kaçırıyoruz
çünkü insan zekâsını standart kabul ediyoruz.
Zekâ kavramına ne kadar çok hayvanı dahil edersek
onları o kadar çok koruyabiliriz.
İspanya parlamentosu, büyük maymunları esaret ve deneylerden korumak için
bir yasa tasarısı çıkardı.
Aynada kendini tanıma testini geçen ilk filin yasal hakları için
Amerika'da da benzer bir dava açıldı.
Hindistan hükûmeti de yunus gösterilerini yasakladı.
Nedeni de yunusların "oldukça zeki" bir tür olduğuna dair
sağlam kanıtlar olması.
Tabiri caizse varlığımızı doğayla bağlantılandırmalıyız.
Kendimizi ayrı tutmaya meyilliyiz. Ayrı olduğumuzu söylüyoruz.
Ama değiliz. Tamamen iç içe geçmiş haldeyiz.
Doğaya istediğimiz gibi davranamayız, dikkatli olmalıyız.
Yakın zamana kadar, çoğu araştırma
bizi andıran hayvanlara odaklandı.
Onların ötesine bakmaya henüz başladık.
Ahtapot her açıdan insana gezegendeki diğer tüm hayvanlar kadar
yabancıymış gibi gelecektir.
Ahtapot veya ahtapotgiller, kafadanbacaklı sınıfındandır
ve bazı tipik zekâ belirtileri gösterirler.
İnsanlar, diğer primatlar ve kuşlar gibi araçlar kullanırlar.
Korunmak için bu kabuğu kullanmaları gibi.
Daha sonra kullanmak için araç taşırlar. Yani Amerikan göknarkargası gibi
plan yaparlar.
Bazı kişileri tanırlar
ve bu kamera gibi yeni şeylere ilgi gösterirler.
Çoğu vahşi hayvana tanımadığı bir nesne yaklaştırırsanız,
ya korkarlar ya da hiç ilgi göstermezler.
Oysa ahtapotlar bir parça plastiği veya parlak renkli bir objeyi
çok ilginç bulur.
Ahtapotlar ve kafadabacaklı akrabaları mürekkep balıkları, milisaniyeler içinde
renklerini değiştirebilirler.
Bilim insanları şimdiye kadar bunu bir zekâ belirtisi olarak görmediler.
Belki de insanlar yapamadığı içindir.
Dünyayı ele geçirecekleri kesin.
Sekiz kolları var ve renk değiştiriyorlar.
Bir noktada ahtapotlarla aramızda korkunç bir şey olacağı çok belli.
Fakat ahtapotlar zekâyla ilişkilendirilen klasik tanımlara meydan okuyor.
Hayatları kısa. Yaklaşık iki yıl yaşıyorlar.
Tek yaşamaya eğilimliler, sosyal gruplar halinde değiller.
Beyin gövde oranını belirlemek de zor
çünkü beyinleriyle gövdelerini ayırt etmek zor.
Yaklaşık 500 milyon nöronun üçte ikisi dokunaçlarına yayılmış durumda.
Evrim ağacında insana olan uzaklıkları diğer primatlardan,
diğer memelilerden, hatta kuşlardan bile fazla olduğu için olabilir.
En yakın atamız hiç zeki değildi.
700 milyon yıl önce yaşamış solucana benzer bir varlıktı.
Hayvanların evrimleştiği dönemin büyük kısmında
onlardan farklı bir yol izledik.
Bağımsız bir rota üzerindeydik.
Fakat bilim insanları, ahtapotların tanıyabileceğimiz bir zekâya
ulaştıklarına inanıyor.
Dünyayı paylaştığımız milyonlarca tür içinde
düşünebilen ve hissedebilen hayvanlar her yerde olabilir demektir bu.
Kâinatın nasıl bir yer olduğunu anlamak istiyoruz.
Bu sorunun çok önemli bir kısmı da, kâinatta başka nerelerde
deneyimlerin, düşüncelerin ve aklın olduğu sorusudur.
Sadece bizde mi var?
Her şeyde mi var?
Yoksa bazı hayvanlarda mı?
Nasıl bir dünyada yaşadığımızı anlamak istiyorsak
böyle bir soru, doğal olarak büyük önem taşıyor.
Alt yazı çevirmeni: İrem Başaran Gülmez